De heidense oorsprong van Zwarte Piet

Ook al ben ik zwart als roet, men begrijpt mij niet goed…

Zwarte Piet zorgt sinds jaar en dag bij kinderen voor veel plezier en gezonde spanning. Toch zijn er bepaalde mensen uit lobbygroepen die hem liever niet meer zien. Leg dat maar eens uit aan kinderen die elk jaar reikhalzend uitkijken naar deze fantastische periode. Sint Nicolaas en zijn Pieterbazen worden ten onrechte beschuldigd van Racisme. Vooral in Nederland, maar ondertussen ook in België, is deze discussie de laatste jaren een wederkerend fenomeen. Het hete hangijzer in het debat is steeds het feit dat Zwarte Piet een verwijzing zou zijn naar slavernij enerzijds en dat hij een wat stuntelige onderdanige rol zou vertolken ten opzichte van zijn overste, de Sint, anderzijds. Deze foute gedachtegang en de daarbij horende beschuldiging werden pas recent geponeerd, in 2013.

De Jamaicaanse Verene Shepherd, die ingesteld is door de Mensenrechtenraad van de VN, besloot, nogal vooringenomen en zonder diepgaande culturele voorkennis en affiniteit met de traditie, dat ons kinderfeest een verwijzing naar het kolonialisme is. Deze bevinding bleef niet onopgemerkt en de hele wereldpers streek neer om een glimp op te vangen van dit verdoken racistisch ritueel van de Nederlanders. Sindsdien is de beer los.

historie

In navolging werd in België (2014) de Sinterklaastraditie streng onderzocht op vermeend racisme door UNIA, het Interfederaal Gelijkekansencentrum. Zij besloten dat er van racisme of discriminatie geen sprake is, hiervoor zou immers ‘bijzonder opzet’ in het spel moeten zijn en dat kon Sint en Piet niet nagedragen worden.
Het tegendeel is waar, iedereen heeft de Sint met elk jaar een stukje senieler zien worden, laat ons eerlijk zijn. Hij vergeet zijn boek en mijter te pas en te onpas. Hij weet niet goed meer wie hij wat in de schoen moet rijden, kent niets meer van de snelle moderne wereld; van internet en smartphones. Hij is daardoor zelfs volledig afhankelijk geworden van de hoofdpiet en zijn acrobatisch team, die de logistiek al jaren, met verve, voor eigen rekening neemt. Het is Zwarte Piet die de sfeer brengt en de hoofdrol begint op te eisen. Hij is voor de kinderen begrijpelijkerwijze een veel dynamischer figuur dat veel korter bij hun eigen drukke leefwereld staat dan die verdwaasde oude, statische goedzak.

De eigenlijke discussie zoals hierboven beschreven hoefde niet plaats te vinden als men zijn huiswerk gedaan had. De traditie die Piet mee vorm gegeven heeft is al vele duizenden jaren oud en stamt uit de voorchristelijke, heidense tijd. De huidige overgebleven vorm is het resultaat van een culturele en geografische kruisbestuiving. Onze Europese voorouders dachten dat tijdens de korte winterdagen de tijd stil stond. Tijdens de Moederdagen, zoals dat destijds genoemd werd, moest alles terug geboren worden. Om dit te bewerkstelligen greep men bijvoorbeeld terug naar sjamanistische rituelen om zo contact te maken met de onderwereld. Deze ritus kon dan inhouden dat er dansen of optochten waren, waar men zich in dierenhuiden, berenvellen, hertengeweien of runderhoorns tooide. Of dit nu in de Alpen, Balkan of op Sardinië was, de grote gemene deler was dat de gezichten steevast zwart gemaakt werden met een mengsel van roet en boter. Het gezicht zwart maken is ook de meest simpele en voor de hand liggende vorm van maskerade.

 

De Sint zelf daarentegen, vindt zijn oorsprong in een figuur zoals de Germaanse god Wodan, die met zijn achtbenig paard Sleipnir door de lucht vloog. Wodan had twee zwarte raven op zijn schouder, die overal gingen luisteren en hem op de hoogte hielden. Aan het einde van de achttiende eeuw had je in de Nederlanden (het huidige Vlaanderen inclusief) het fenomeen Zwarte Klazen. Dit waren jonge mannen, met zwart beschilderde gezichten, die met schoorsteenkettingen aan hun been en van twijgen gefabriceerde borstels, door de straten trokken. De schoorsteenkettingen maakten een hels lawaai en men bonkte op de ramen om de mensen schrik aan te jagen. In hun gezelschap stapte dan ook een man mee met een baard van geitenvel.

Pas in de negentiende eeuw kwam de naam Zware Piet in zwang in Nederland. Aanvankelijk in enkele liedjes zoals De maan schijnt door de bomen en Zie ginds komt de stoomboot. Het prentenboek van de Amsterdamse Jan Schenkman (1850) is vooral in Nederland en België doorslaggevend geweest voor het uiterlijk van Sint en Piet zoals wij die vandaag allemaal kennen.
Toen indertijd de Christenen overal in Europa de heidenen kerstenden, botste dit op veel weerstand. Om de weg van de minste weerstand te bewandelen, speelden de hervormers slim in op de al bestaande rituelen van de heidenen. Veel van hun riten werden gewoon in een Christelijk jasje gestoken of erfden een Christelijke Peetvader, een al bestaande heilige.

Wodan

Wodan

Sinterklaas is niemand minder dan de Griekse bisschop van Myra, destijds ook Nicolaas de Wonderdoener genoemd. Hij was onder meer de patroonheilige van de scheepvaart en deelde geld uit aan minderbedeelden. De lijn met het reizen per stoomboot en het leggen van chocolademunten in de schoen is dan ook snel getrokken. Aangezien dat in de kunst, vroeger bijna uitsluitend religieus getint, het goede het kwade moest en kon overwinnen door gelovig te zijn, werd Nicolaas ook de baas over een heidense demon. Er heerste ook consensus over het kwaad dat zich uitte in een weerwolfachtig dier, met bokkenpoten en hoorns. Precies zoals de oude sjamanen dit uitbeeldden in hun rituelen voor het contact met de onderwereld. Nicolaas knechtte alzo het kwade en liet zo als het ware deze duivel goed doen voor de mensen, net als hij dat zelf deed. Je zou het heel simplistisch kunnen stellen als een rondtrekkend theater dat de overwinning van het goede op het kwade uitbeeldt.

Wij kennen inmiddels een vrij gepacificeerde sinterklaasviering, terwijl dit elders nog vaak veel dichter bij zijn oervorm en het heidense staat. Het beste voorbeeld hiervan komt uit de Alpen. Daar trekt Nicolaas nog steeds rond met een zwart, satanachtig beest met bokkenpoten, een lange tong en een staart; Krampus genaamd. Deze Krampus draagt traditiegetrouw een mand op zijn rug, waarin hij kinderen die zich niet gedragen mee neemt naar de onderwereld. Hierin begrijp je waarschijnlijk de analogie met de zak van Piet, waar men vroeger ook in kon worden meegenomen voor hetzelfde vergrijp. Niet toevallig schuwt deze Krampus het gebruik van de roede niet… In andere landen zijn er weer varianten op vorig genoemd schouwspel. Het komt er op neer dat de beleving heel divers is, maar dat er een heel goed zichtbare draad in het verhaal zit.

Waar de verwarring vooral ontstaan is in de hele discussie, is het feit dat er beweerd wordt dat de figuur, zoals wij die nu kennen in klederdracht en uiterlijk, gebaseerd is op de Moren uit Noord-Afrika. Dit zou qua klederdracht een juiste denkpiste kunnen zijn, maar zulke pakjes werden ook gedragen door bijvoorbeeld onze schutterijen. Bovendien waren Moren helemaal niet zwart en veel lichter van huidskleur. Voor weer anderen zouden de grote gouden oorbellen en rode lippen duiden op slavernij, al is het zeer onwaarschijnlijk dat slaven met gouden oorbellen al radslag makend door het leven gingen. De ironie wil dat de Moren zelf meer dan één miljoen slaven gemaakt hebben op Europees gebied en hiervoor geducht waren. Alle volkeren hebben zich schuldig gemaakt aan slavernij, wat overigens een grote smet is op ons menselijke palmares. Bovendien kregen de Moren in het christendom al zeer vroeg een mythische proportie en werden ze zelfs middels de heilige Mauritius geëerd.

In meer Europese tradities kan je dan weer in de bekende comedia dell ‘arte een figuur zien, een nar, met een gelijkaardig Pietenpak en zwart gezicht die iedereen op de hak neemt. In de hoven had de nar een groot voorrecht, hij alleen kon en mocht de koning beledigen met satire. Dit is ook een rol die Piet uitvoert. Men kan het allemaal niet met sluitende zekerheid zeggen.

220px-SAND_Maurice_Masques_et_bouffons_01

Verene Sheperd, die in 2013 de roede welgemikt in het hoenderhok gooide en hierdoor zelfs menig haan een ei liet leggen, is tevens een voorvechtster voor herstelbetalingen aan voormalige kolonies. Ze pleit ervoor dat landen die kolonies hebben gehad hun schuld afbetalen aan gedupeerde landen. Ze wilde indertijd, niet geheel toevallig, ook een lans breken voor Suriname, een voormalige Nederlandse kolonie. Of er al dan niet aanspraak dient gemaakt te worden op herstelbetalingen moet natuurlijk volledig los blijven staan van een eeuwenoude traditie, die op geen enkele wijze racistisch of discriminerend is. Het Perzisch nieuwjaarsfeest Navruz, met het traditioneel zwart geschminkt gelaat, rode lippen en malle muts staat sinds 2009 wel op de UNESCO-lijst van immaterieel erfgoed, als een feest in het teken van culturele diversiteit. Het wordt hoog tijd dat onze Zwarte Piet en Sinterklaas ook op die lijst terecht komen!

Titelblad-Sint-Nicolaaslamanak-1766

Sint en zijn trouwe vriend worden in de lage landen echter verbannen en verketterd uit de door ons jaarlijks bezochte speelgoedwinkels. Onze kinderen vinden het prima en passen zich aan, zo wordt met opgeheven kin gepretendeerd. En eerlijk is eerlijk, dat is natuurlijk ook zo. Kinderen zijn bewonderenswaardig om hun enthousiasme, hun onschuldige fantasie en hun vermogen tot aanpassen. Het is echter onze taak om hun identiteit te koesteren en te beschermen. Dit geldt ook voor hun culturele eigenheid. Een taak die we met een zekere fierheid moeten uitvoeren, vandaag… voor de toekomst van morgen…

 

Advertenties